Capoeira şarkılarında sık geçen tarihlerden biri 13 Mayıs’tır. Bu tarih, Brezilya’da köleliğin kaldırıldığı gündür. Ancak şarkılar bu günü her zaman bir kutlama olarak anlatmaz; bir kısmı kutlar, bir kısmı sorgular.
Bu yazıda Lei Áurea’nın, yani Altın Yasa’nın ne olduğunu, köleliğin kaldırılmasından sonra neler yaşandığını ve capoeira şarkılarının 13 Mayıs’a nasıl baktığını anlatıyoruz.
Lei Áurea nedir?
Lei Áurea, 13 Mayıs 1888’de imzalanan 3.353 sayılı yasadır. İmparator II. Pedro yurt dışında olduğu için yasayı naip olarak görev yapan kızı Prenses Isabel imzaladı. Yasa yalnızca iki maddeden oluşur: birinci madde Brezilya’da köleliğin bu tarihten itibaren kaldırıldığını bildirir, ikinci madde buna aykırı bütün hükümleri yürürlükten kaldırır.
Brezilya, Amerika kıtasında köleliği en son kaldıran ülkedir. Kaynaklara göre yasa çıktığında ülkede hâlâ yüz binlerce köleleştirilmiş insan vardı; sık verilen tahmin yedi yüz bin civarındadır.
Yasadan önceki adımlar
Lei Áurea birden gelmedi. Öncesinde köleliği adım adım daraltan yasalar çıkarılmıştı:
- 1850: Afrika’dan köle ticareti yasaklandı (Eusébio de Queirós Yasası).
- 1871: Köle annelerden doğan çocukları özgür sayan “Hür Doğum Yasası” (Lei do Ventre Livre) çıktı.
- 1885: 60 yaşını geçen köleleri özgür bırakan “Altmışlıklar Yasası” (Lei dos Sexagenários) çıktı.
- 1880’ler: Kölelik karşıtı hareket büyüdü; köleleştirilmiş insanların toplu kaçışları arttı.
Yasanın getirmedikleri
Lei Áurea özgürlüğü ilan etti ama özgürlüğe kavuşan insanlara toprak, tazminat, iş ya da eğitim imkânı sağlamadı. Hocalar masasının bulduğu kaynaklarda da bu nokta öne çıkar: yasa köleliği resmen sona erdirdi ama azat edilenlere toplumsal haklar getirmedi.
Çiftliklerden ayrılan birçok insan Salvador ve Rio de Janeiro gibi şehirlere gitti. Şehirlerde iş bulmak zordu; kenar mahalleler büyüdü. Bir yıl sonra, 1889’da monarşi yıkıldı ve cumhuriyet ilan edildi. 1890’da çıkan yeni Ceza Kanunu ise capoeirayı açıkça suç saydı. Bu kanunu 1890 Ceza Kanunu yazımızda anlattık.
Kölelik döneminde capoeira
Capoeira, Brezilya’ya köleleştirilerek getirilen Afrikalılar ve onların torunları arasında gelişti. Capoeiraya dair en eski yazılı kayıtların önemli bir kısmı 19. yüzyılın başındaki Rio de Janeiro polis kayıtlarıdır. 1810-1821 yılları arasında Rio polisinin defterlerinde 438 capoeira suçlaması bulunur ve bunların neredeyse tamamı köleleştirilmiş erkeklere aittir.
Yani kölelik döneminde capoeira hem bir oyun hem de polisin peşine düştüğü bir “suç”tu. Kölelik kalktığında capoeira ortadan kalkmadı; özgürlüğe kavuşan insanlarla birlikte şehirlerin yoksul mahallelerinde yaşamaya devam etti. Cumhuriyet yönetiminin capoeirayı birkaç yıl içinde kanunla yasaklaması da bu sürekliliğin bir sonucuydu.
Capoeira şarkılarında 13 Mayıs
Capoeira şarkıları capoeiranın sözlü tarihini taşır. Kölelik, özgürlük, ustalar ve gündelik hayat şarkıların başlıca konularıdır. 13 Mayıs bu şarkılarda iki farklı şekilde anılır.
Bir grup şarkı 13 Mayıs’ı özgürlüğün geldiği gün olarak anar. Bu şarkılarda kölelikten kurtuluş bir sevinç olarak söylenir ve Prenses Isabel’e teşekkür eden ifadeler bile bulunur.
Diğer grup şarkı ise bu anlatıyı sorgular. Hocalar masasının bulduğu kaynaklara göre, Capoeira Angola ustası Mestre Moraes’in 1980’lerin sonunda seslendirdiği “A História Nos Engana” (Tarih Bizi Kandırıyor) ladainhası, 13 Mayıs’ın kutlanacak bir gün olmadığını ve yasaya rağmen siyahların mücadelesinin sürdüğünü anlatır. Bu tür şarkılar özellikle 1980’lerden sonra, Brezilya’daki siyah hareketinin güçlenmesiyle birlikte yaygınlaştı.
13 Mayıs mı, 20 Kasım mı?
Brezilya’daki siyah hareketi 1970’lerden itibaren 13 Mayıs yerine 20 Kasım’ı öne çıkardı. 20 Kasım, Palmares quilombosunun lideri Zumbi’nin 1695’te öldürüldüğü gündür ve bugün Siyah Bilinç Günü olarak anılır. Bu tercih, özgürlüğün bir prensesin imzasıyla değil, köleleştirilmiş insanların kendi direnişiyle kazanıldığı fikrini vurgular. 20 Kasım, 2023’te çıkan bir yasayla Brezilya’da ülke çapında resmî tatil oldu.
Capoeira şarkılarında Zumbi ve Palmares da sık geçer. Rodada bu iki tarihi anlatan şarkıları duymak, Brezilya’daki bu tartışmanın capoeiraya nasıl yansıdığını gösterir.
Şarkıları anlamak
Capoeira şarkıları Portekizcedir ve çoğu zaman eski bir dil, mecazlar ve tarihî göndermeler içerir. Derslerde nakaratları birlikte söylerken sözlerin anlamını da öğrenirsiniz. Bir ladainhanın neyi anlattığını bilmek, rodada o anın neden ciddiyetle dinlendiğini anlamaya yardımcı olur.
Şarkı türlerini (ladainha, chula, corrido) capoeira müzik aletleri yazımızda, Mestre Barrão’nun şarkılarının sözlerini ise Müzik sayfamızda bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Lei Áurea’yı kim imzaladı?
Babası II. Pedro yurt dışındayken naip olarak görev yapan Prenses Isabel, 13 Mayıs 1888’de imzaladı.
Kölelik kaldırıldıktan sonra capoeira serbest mi kaldı?
Hayır. İki yıl sonra, 1890’da çıkan Ceza Kanunu capoeirayı suç saydı. Yasak 1940’ta çıkan yeni Ceza Kanunu’yla kalktı.
Capoeirada 13 Mayıs kutlanır mı?
Gruptan gruba değişir. Bazı gruplar bu günü etkinliklerle anar, bazıları 20 Kasım’ı öne çıkarır. Şarkılarda her iki bakış da yaşar.
Lei Áurea’dan önce özgür siyahlar var mıydı?
Evet. 1888’den önce de azat edilmiş ya da özgür doğmuş çok sayıda siyah vardı. 1871 ve 1885 yasaları da bazı grupları özgür kılmıştı; Lei Áurea geriye kalan bütün köleliği kaldırdı.
Tarihi rodada dinleyin
Capoeira şarkıları bir tarih dersi gibidir; en iyi rodada, berimbau eşliğinde öğrenilir. Axé Capoeira Türkiye gruplarında ilk ders ücretsiz deneme dersidir.
Devamını okuyun
- 1890 Ceza Kanunu: Capoeirayı Suç Sayan 402. Madde
- Besouro Mangangá: Belgelerdeki Adam ve Şarkılardaki Efsane
- Samba de Roda ve Capoeira: Aynı Rodanın İki Geleneği
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!