Capoeira şarkılarında adı en sık geçen kişilerden biri Besouro Mangangá’dır. Şarkılarda kurşun işlemeyen, polisten hep kaçan, sonunda tucum ağacından bir bıçakla öldürülen bir kahraman olarak anılır.
Besouro gerçek bir kişiydi: asıl adı Manoel Henrique Pereira’ydı. Doğumu, polisle arası ve ölümü belgelerde iz bıraktı. Bu yazıda Besouro’yu önce belgelerin, sonra efsanelerin anlattığı şekliyle tanıtıyor ve ikisini ayırmaya çalışıyoruz.
Santo Amaro’da doğan bir çocuk
Manoel Henrique Pereira, Bahia’nın Recôncavo bölgesindeki Santo Amaro da Purificação kasabasında doğdu. Araştırmaların çoğu doğum yılını 1895 olarak verir; bazı kaynaklarda 1897 de geçer. Annesinin adı Maria José, babasınınki João Matos Pereira olarak kaydedilmiştir.
Santo Amaro, şeker kamışı tarlaları ve şeker fabrikalarıyla çevrili bir kasabaydı. Kölelik 1888’de kalkmıştı ama bölgedeki siyah işçilerin çoğu hâlâ aynı tarlalarda, düşük ücretlerle çalışıyordu. Besouro da bu ortamda büyüdü.
Ustası ve öğrencisi
Anlatılara göre Besouro capoeirayı çocuk yaşta, Santo Amaro’nun Trapiche de Baixo bölgesinde Mestre Alípio’dan öğrendi. Besouro Mangangá lakabını da orada aldığı söylenir. Mangangá, Brezilya’da iri bir arı türünün adıdır; besouro ise “böcek” demektir.
Besouro hakkında bugün bildiklerimizin önemli bir kısmı Mestre Cobrinha Verde’den gelir. Cobrinha Verde, Besouro’yu kuzeni ve ilk ustası olarak anlattı. Bu anlatıların bazı tarihleri birbirini tutmaz; araştırmacılar Cobrinha Verde’nin doğum yılı ile Besouro’nun ölüm yılı arasındaki uyuşmazlığa dikkat çeker. Sözlü tarih değerlidir ama her ayrıntısı belgeyle doğrulanmış değildir.
Akademilerden önceki capoeira
Besouro’nun yaşadığı yıllarda capoeira akademisi yoktu. Mestre Bimba ilk akademisini 1932’de, Mestre Pastinha Capoeira Angola merkezini 1941’de açacaktı. Besouro’nun capoeirası sokakta, iskelede, bayramlarda ve tarla işçilerinin arasında oynanan, yasak ama yaygın bir oyundu.
Recôncavo bölgesi bu sokak capoeirasının en güçlü merkezlerinden biriydi. Santo Amaro aynı zamanda sopalarla oynanan maculelê geleneğinin ve samba de roda’nın da memleketidir. Besouro’nun kuşağı, capoeirayı bir sonraki kuşağa, salonlara taşıyacak ustalara aktaran son sokak kuşağı olarak anılır.
Besouro’nun kaynaklarda geçen tek lakabı Mangangá değildir. Bazı anlatılarda Besouro Preto (Kara Böcek), bazılarında Besouro Cordão de Ouro diye anılır. Bugün dünyada adını onun lakaplarından alan capoeira grupları da var.
Belgeler ne söylüyor?
Besouro’nun gerçek bir kişi olduğunu gösteren belgeler var. Araştırmacıların ve hocalar masasının bulduğu kayıtlardan bazıları:
- Askerlik ve polis kayıtları: Besouro bir süre orduda bulundu. 1918’de Salvador’un São Caetano mahallesinde, grubuna ait bir berimbau’yu geri almak için bir karakola gittiği ve çatışma çıktığı bir olay belgelerde geçer.
- Hastane kaydı: Santo Amaro’daki Santa Casa de Misericórdia hastanesinin kayıtlarına göre Manoel Henrique, 8 Temmuz 1924’te karın bölgesinden yaralanarak hastaneye getirildi ve aynı gün öldü.
- Ölüm belgesi: Belgede mesleği vaqueiro (sığırtmaç), medeni hâli bekâr, ikamet yeri Usina Maracangalha olarak geçer. Ölüm nedeni delici bir yaradır.
Efsaneler
Besouro’yu bir kahramana dönüştüren anlatılar ise şunlardır:
- Kapalı beden (corpo fechado): Besouro’nun bedeninin büyüyle korunduğuna, kurşun ve bıçağın ona işlemediğine inanılırdı.
- Böceğe dönüşmek: Sayıca çok fazla düşmanla karşılaştığında bir böceğe dönüşüp uçarak kaçtığı anlatılır; lakabını buna bağlayanlar da vardır.
- Mektup tuzağı: En bilinen hikâyeye göre Besouro, Maracangalha’daki bir çiftlik yöneticisine bir mektup götürür. Mektupta, onu getiren kişinin öldürülmesi istenmektedir.
- Tucum bıçağı: Şarkılara göre Besouro’nun büyüsünü yalnızca tucum palmiyesinden oyulmuş bir bıçak bozabilirdi ve onu öldüren de bu bıçak oldu.
Belge ile efsane nerede buluşuyor?
İlginç olan, belgelerle efsanenin bazı noktalarda örtüşmesidir. Ölüm belgesi Besouro’nun Maracangalha’da yaşadığını ve delici bir yaradan öldüğünü söyler; efsane de onun Maracangalha’da bıçakla öldürüldüğünü anlatır. Bıçağın tucumdan yapıldığı ve kapalı beden inancı ise belgelere değil, şarkılara ve sözlü geleneğe aittir.
Besouro’nun polisle çatışmaları, ücretlerini alamayan işçilerin hakkını aradığına dair anlatılar ve kısa hayatı, onu Recôncavo’da adaletsizliğe karşı duran bir halk kahramanına dönüştürdü.
Şarkılarda ve ekranda Besouro
Besouro bugün capoeira şarkılarının en sık anılan adlarından biri. Rodalarda onun ölümünü anlatan corridolar ve ladainhalar söylenir. Şarkı türlerini capoeira müzik aletleri yazımızda anlattık.
Hayatı 2009’da João Daniel Tikhomiroff’un yönettiği “Besouro” filmine de konu oldu. Film tarihî bir biyografi değil, efsaneyi anlatan bir macera filmidir; yine de Besouro’nun adını capoeira dışındaki izleyicilere de tanıttı.
Sık sorulan sorular
Besouro Mangangá gerçek biri mi?
Evet. Asıl adı Manoel Henrique Pereira’dır; doğumu, polis kayıtları ve 1924 tarihli ölüm belgesi bulunur. Kurşun işlemeyen beden gibi hikâyeler ise efsanedir.
Besouro ne zaman öldü?
Hastane kayıtlarına göre 8 Temmuz 1924’te, Santo Amaro’da, karın bölgesindeki bir yara nedeniyle öldü.
Besouro Capoeira Angola mı, Regional mı oynardı?
Hiçbiri. Besouro, Angola ve Regional adlarının ortaya çıkmasından önce yaşadı; Bahia’nın sokak capoeirasını oynuyordu. İki stilin doğuşunu Angola ve Regional yazımızda anlattık.
Efsaneyi rodada duyun
Besouro’nun adını bir rodada, berimbau eşliğinde söylenen bir şarkıda duymak, bu hikâyeyi okumaktan çok farklıdır. Axé Capoeira Türkiye gruplarında ilk ders ücretsiz deneme dersidir.
Devamını okuyun
- Nagoas ve Guaiamuns: Rio’nun Capoeira Maltaları Kimdi?
- Lei Áurea: 13 Mayıs 1888 ve Capoeira Şarkılarında Köleliğin Sonu
- 1890 Ceza Kanunu: Capoeirayı Suç Sayan 402. Madde
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!