Bugün okullarda öğretilen, UNESCO listesinde yer alan capoeira, Brezilya’da yaklaşık elli yıl boyunca kanunla yasaklıydı. Yasağın dayanağı 11 Ekim 1890 tarihli 847 sayılı kararnameyle çıkarılan Ceza Kanunu’ydu. Kanunun 402. maddesi capoeirayı açıkça adıyla anıyor ve hapis cezası öngörüyordu.
Bu yazıda maddenin ne dediğini, cezaların nasıl uygulandığını ve capoeiranın bu yasaktan nasıl çıktığını anlatıyoruz. Bilgilerin önemli bir kısmı kanun metninden ve dönemin mahkeme kayıtları üzerine yapılan araştırmalardan geliyor.
Kanun çıkmadan önce
Brezilya’da kölelik 13 Mayıs 1888’de kaldırıldı. Bir yıl sonra, Kasım 1889’da monarşi yıkıldı ve cumhuriyet ilan edildi. Yeni yönetim, özellikle Rio de Janeiro’da sokak düzenini sağlamayı öncelik saydı. Capoeiristalar o yıllarda Rio’da malta denen gruplar hâlinde örgütlenmişti ve gazeteler capoeirayı sokak kavgası ve bıçakla birlikte anıyordu.
Polis daha kanun çıkmadan harekete geçmişti. Rio’nun polis şefi Sampaio Ferraz, 1890’ın ilk aylarında yüzlerce capoeiristayı tutuklattı; birçoğu Atlantik’teki Fernando de Noronha adasına gönderildi. Araştırmacılar, Ceza Kanunu yürürlüğe girdiğinde Rio’daki malta yapısının büyük ölçüde dağıtılmış olduğunu belirtir. Köleliğin kaldırılmasından sonraki bu döneme Lei Áurea yazımızda ayrıca değineceğiz.
402. madde ne diyordu?
Kanunun XIII. bölümünün başlığı “Serseriler ve capoeiralar”dı. 402. madde, sokaklarda ve meydanlarda “capoeiragem adıyla bilinen çeviklik ve beden becerisi egzersizleri” yapmayı suç sayıyordu. Aynı madde, silahla ya da yaralayabilecek bir aletle koşuşturmayı, kargaşa çıkarmayı ve birilerini korkutmayı da aynı cümlede sayıyordu.
Cezası iki ila altı ay hücre hapsiydi. Bir grubun üyesi olmak suçu ağırlaştırıyordu; grubun başı ya da elebaşı sayılanlara ceza iki katı uygulanıyordu. Kanunun dili dikkat çekicidir: capoeira, bir kavganın parçası olmasa da sırf hareketleriyle suç hâline getirilmişti.
Kanun kimleri hedef alıyordu?
402. madde, “serseriler” başlığıyla aynı bölümde yer alıyordu. Hemen öncesindeki maddeler işsiz dolaşmayı, yani serseriliği suç sayıyordu. Köleliğin kaldırılmasından iki yıl sonra çıkan bu düzenleme, şehirlerde işsiz kalan, çoğu siyah ve yoksul insanları doğrudan etkiledi.
Capoeira tarihi üzerine çalışan araştırmacıların önemli bir kısmı, maddenin bir kültürel pratiği suç hâline getirdiğini ve köleliğin izlerini taşıyan bir toplumsal düzeni sürdürmeye hizmet ettiğini vurgular. Brezilya’da bu madde bugün lise sınavlarında, kültürün nasıl suç hâline getirildiğine örnek olarak sorulur.
Kanun capoeiranın ne olduğunu da tarif etmiyordu. “Çeviklik ve beden becerisi egzersizleri” ifadesi çok genişti. Bu yüzden kimin capoeira yaptığına çoğu zaman polis karar veriyordu; dönemin dosyalarında, sokakta yakalananların gerçekten oyun mu oynadığı yoksa kavga mı ettiği çoğu zaman belirsizdir.
403 ve 404. maddeler
402. maddeyi iki madde daha tamamlıyordu:
- 403. madde: Suçu tekrarlayana bir ila üç yıl arası, ıssız adalardaki ya da sınır bölgelerindeki ceza kolonilerinde kalma cezası veriliyordu. Yabancı uyruklu capoeiristalar ise ceza sonunda sınır dışı edilebiliyordu.
- 404. madde: Capoeira sırasında biri öldürülür ya da yaralanırsa, o suçun cezasına capoeira cezası ayrıca ekleniyordu.
Rio ile Salvador arasındaki fark
Kanun bütün ülke için geçerliydi ama uygulama şehirden şehre değişti. Rio de Janeiro başkentti ve polis baskısı en sert orada yaşandı; malta geleneği büyük ölçüde bu dönemde sona erdi.
Salvador’da capoeira daha çok liman işçileri, pazar esnafı ve bayram kalabalıkları arasında yaşadı. Polis kayıtlarında capoeiristalar zaman zaman kavga ya da kargaşa suçlamasıyla görünse de capoeira sokak kültüründen kopmadı. Mestre Bimba ve Mestre Pastinha’nın 1930’larda capoeirayı salona taşıyabilmesinde bu sürekliliğin payı büyüktür. Pastinha’nın hikâyesini Mestre Pastinha, CECA ve 1966 Dakar yazımızda anlattık.
Yasak nasıl uygulandı?
Kanun kâğıt üzerinde kalmadı. 403. maddeyle mahkûm edilenlerin bir kısmı Rio açıklarındaki Ilha Grande’ye, Dois Rios ıslah kolonisine gönderildi. Araştırmacıların derlediği örnekler arasında 1909’da iki yıl, 1915’te on beş ay hapis cezası alanlar var. 1933 gibi geç bir tarihte bile 402 ve 403. maddelere dayanan mahkûmiyetler görülüyor.
Rio’daki mahkeme dosyaları üzerine yapılan bir çalışma, kanunun son yirmi yılında (1920-1940) capoeiragem suçlamasıyla açılmış 69 dosya bulmuş; bunların neredeyse tamamı 402. maddeye dayanıyor. Dosyalardaki ifadelerin çoğu kanun metnini tekrar ediyor. Bu da suçlamanın çoğu zaman kalıp bir dille yazıldığını gösteriyor.
Bahia’da ise baskı Rio’daki kadar sistemli değildi. Capoeira Salvador’da liman çevresinde, pazarlarda ve dinî bayram kutlamalarında, kalabalığın içinde oynanmaya devam etti.
Yasak yıllarının capoeiraya bıraktıkları
Capoeiristaların gerçek adları yerine lakaplarını, yani apelidolarını kullanması bu döneme bağlanır; bir lakabı bir kişiye bağlamak polis için zordu. Apelido geleneğini batizado ve kuşak sistemi yazımızda anlattık.
Rodada berimbau çalan kişinin polis yaklaşınca ritmi değiştirerek haber verdiği de anlatılır. Bu anlatı yaygındır ama belgeyle doğrulanmış değildir; kayıtlara göre değil, sözlü gelenekte yaşar. Enstrümanları capoeira müzik aletleri yazımızda tanıttık.
Yasaktan çıkış
1930’larda Salvador’da iki usta capoeirayı saygın bir yere taşımak için çalıştı. Mestre Bimba 1932’de kapalı bir akademi açtı; akademi 1937’de resmen tanındı. Mestre Pastinha 1941’de Capoeira Angola merkezini kurdu. İki ustanın yaklaşımını Angola ve Regional yazımızda karşılaştırdık.
Kanunda kesin değişiklik 1940’ta geldi. 7 Aralık 1940’ta çıkarılan ve 1 Ocak 1942’de yürürlüğe giren yeni Ceza Kanunu’nda capoeira artık bir suç olarak yer almadı. Capoeira 2008’de Brezilya’da ulusal kültürel miras ilan edildi, 2014’te de UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine girdi.
Sık sorulan sorular
Capoeira Brezilya’da kaç yıl yasak kaldı?
Ceza Kanunu’nda 1890’dan 1940 kanununun yürürlüğe girdiği 1942’ye kadar suç olarak yer aldı. Bimba’nın akademisinin 1937’de tanınmasıyla pratikte yumuşama daha önce başladı.
Kanun sadece kavgayı mı yasaklıyordu?
Hayır. 402. madde, sokakta capoeira hareketleri yapmayı tek başına suç sayıyordu. Silahla dolaşmak ve kargaşa çıkarmak aynı maddede ayrıca sayılmıştı.
Ceza kolonisi ne demek?
Tekrar suç işleyenlerin ıssız adalarda ya da sınır bölgelerinde çalıştırıldığı cezaevi yerleşimleri. Rio için en bilineni Ilha Grande’deki Dois Rios kolonisiydi.
Bu kanun kölelik döneminde mi çıktı?
Hayır. Kölelik 13 Mayıs 1888’de kaldırıldı; Ceza Kanunu iki yıl sonra, cumhuriyetin ilk yılında çıktı. Kölelik döneminde de capoeiristalar tutuklanıyordu ama capoeirayı adıyla suç sayan ilk ulusal düzenleme 1890 kanunudur.
Tarihi bilerek rodaya girin
Bir zamanlar sokakta oynamanın bile hapis sebebi olduğu bir oyun, bugün salonlarda herkesin öğrenebildiği bir sanat. Axé Capoeira Türkiye gruplarında ilk ders ücretsiz deneme dersidir.
Devamını okuyun
- 19. Yüzyıl Rio Polis Kayıtlarında Capoeira: Belgeler Ne Anlatıyor?
- Nagoas ve Guaiamuns: Rio’nun Capoeira Maltaları Kimdi?
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!