Bugün capoeirayı salonda, rodada, müzikle oynuyoruz. 19. yüzyılın Rio de Janeiro’sunda ise capoeira, sokakta örgütlenmiş gruplarla anılıyordu. Bu gruplara malta deniyordu ve şehrin mahallelerini bölüşüyorlardı.
İmparatorluğun son yıllarında bu maltalar iki büyük birlik altında toplandı: Nagoas ve Guaiamuns. Bu yazıda kaynakların bu iki grup hakkında ne söylediğini, siyasetle ilişkilerini ve 1890’dan sonra başlarına gelenleri anlatıyoruz. Konunun polis belgeleri tarafını merak ederseniz 19. yüzyıl Rio polis kayıtları yazımıza da bakabilirsiniz.
Malta nedir?
Malta, 19. yüzyıl Rio’sunda bir mahalleye bağlı capoeira grubunun adıydı. Kaynaklara göre maltalar çoğunlukla bir kilise meydanı ve çevresindeki sokaklar etrafında örgütlenirdi. Mahallenin adı genellikle o kilisenin ya da bölgenin adından gelirdi.
Maltaların üyeleri arasında köleler, azatlılar, Afrika’da doğanlar ve Brezilya’da doğanlar vardı; zamanla Portekizli göçmenlerin de katıldığı aktarılır. Gruplar kendi bölgelerini korur, rakip maltalarla sokakta karşılaşırdı.
Bir maltanın gücü, bağlı olduğu mahallenin büyüklüğüne ve üyelerinin sayısına göre değişirdi. Bazı maltalar birkaç sokağı, bazıları bütün bir semti kontrol ederdi. Şehir büyüdükçe ve nüfus arttıkça maltaların sayısı da arttı; tarihçiler bu dönemi Rio’da capoeiranın en görünür olduğu dönem olarak anlatır.
İki büyük birlik: Nagoas ve Guaiamuns
İmparatorluğun son döneminde küçük maltalar iki büyük çatı altında toplandı. Bu iki birliğin en ayrıntılı tarifi, Plácido de Abreu’nun 1886’da yayımlanan Os Capoeiras adlı kitabında geçer.
Abreu’ya göre Guaiamuns kırmızı, Nagoas beyaz renkle tanınırdı. Guaiamuns’un merkezi São Francisco maltasıydı; Santa Rita, Ouro Preto, Marinha ve São Domingos de Gusmão maltaları da bu birliğe bağlıydı. Nagoas tarafında Santa Luzia, São José, Lapa, Sant’Ana, Moura ve Bolinha de Prata maltaları sayılır. İki tarafa bağlı başka küçük gruplar da vardı.
- Guaiamuns: kırmızı renk; merkezi São Francisco
- Nagoas: beyaz renk; Santa Luzia, São José, Lapa, Sant’Ana gibi maltalar
- Her birliğin bir şefi, yardımcısı ve kendi içinde görev dağılımı vardı (Abreu’ya göre)
Şefler: Leandro Bonaparte ve Manduca da Praia
Abreu kitabında iki tarafın önde gelen isimlerini de anar. Guaiamuns’un merkezi sayılan São Francisco maltasının başında Leandro Bonaparte vardı. Nagoas tarafında Santa Luzia maltasının şefi olarak Manduca da Praia’nın adı geçer.
Bu isimler, maltaların yalnızca isimsiz kalabalıklar olmadığını, kendi liderleri ve iç düzenleri olan gruplar olduğunu gösterir. Abreu’ya göre her birlikte bir şef, onun yardımcısı, grup içinde düzeni sağlayan üyeler ve sıradan üyeler bulunurdu. Bir malta şefinin adı mahallede herkesçe bilinirdi.
Bu kişiler hakkında bugün elimizdeki bilgilerin önemli bir kısmı roman, gazete haberi ve polis kaydından geliyor. Bu yüzden hayat hikâyelerindeki ayrıntılarda tarihçiler arasında farklı okumalar olduğunu da belirtmek gerekir.
Maltalarda eğitim nasıldı?
Abreu’nun anlatımına göre yeni üyeler pazar sabahları çalışırdı. Guaiamuns, Livramento tepesinde bir buluşma yerinde toplanırdı. Nagoas’ın São José ve Lapa grupları Russel kumsalında, Sant’Ana grubu ise Pinto tepesinde çalışırdı.
Eğitim önce elle, kafayla ve tekmeyle başlardı, sonra tahta sopalara, en sonunda bıçağa geçilirdi. Bugünkü rodada gördüğümüz cabeçada ve tekmelerin bir kısmı bu dönemde de kullanılıyordu; ama ortam bugünkü oyunla aynı değildi. Hareketlerin bugünkü hâlini merak ederseniz temel hareketler rehberimize bakabilirsiniz.
Rekabet ve sokak kavgaları
İki birlik arasındaki rekabet sertti. Abreu, meyhanede bir tarafın üyesinin yere içki döküp üzerinde dans ederek karşı tarafı kışkırttığı bir geleneği anlatır; bu hareket kavganın başlaması için yeterliydi. Gruplar karşılaşmadan önce haber verir, kavgalara şarkılar eşlik ederdi.
Abreu ayrıca iki taraf arasında yaşanan ölümlü olayları ve ardından gelen misilleme cinayetlerini de yazar. Bu anlatımlar roman içinde geçtiği için, ayrıntıların tamamını kesin belge gibi okumamak gerekir; ama dönemin polis kayıtları da bu çatışmaların gerçek olduğunu gösterir.
Siyasetle ilişki
Maltalar yalnız sokak grupları değildi; seçim dönemlerinde siyasetçiler onları kullanırdı. Kaynaklara göre Nagoas Muhafazakâr Parti ile, Guaiamuns ise Liberal Parti ile ittifak kurmuştu. İki taraf da seçimlerde sandık başında baskı ve hileyle ilişkilendirilir.
1888’de köleliğin kaldırılmasından sonra kurulan ve Prenses Isabel’i destekleyen Guarda Negra adlı grupta da capoeiraların yer aldığı aktarılır. Bu bağ, cumhuriyetçilerin capoeiraları bir tehdit olarak görmesinde rol oynadı. Köleliğin sonu ve capoeira şarkılarındaki izleri için Lei Áurea yazımıza göz atabilirsiniz.
Cumhuriyet ve büyük baskı
15 Kasım 1889’da Cumhuriyet ilan edildi. Rio’nun yeni polis şefi João Batista Sampaio Ferraz, capoeiralara karşı yargı kararı beklemeden tutuklama ve sürgün başlattı. Kaynaklara göre 3 Ocak 1890’da bir savaş gemisi 154 capoeirayı, aralarında tanınmış malta şefleriyle birlikte, Atlantik’teki Fernando de Noronha adasına götürdü.
11 Ekim 1890’da kabul edilen yeni Ceza Kanunu, capoeirayı “Serseriler ve Capoeiralar” başlıklı bölümde suç saydı. Bu maddenin ayrıntılarını 1890 Ceza Kanunu yazımızda anlattık. Bu baskıdan sonra Nagoas ve Guaiamuns adları kaynaklarda giderek seyrekleşir; maltalar dağıldı, capoeiranın Rio’daki sokak hâli büyük ölçüde sona erdi.
Sürgün edilenlerin bir kısmı yıllarca adada kaldı, bir kısmı başka şehirlere dağıldı. Rio’dan ayrılan capoeiraların São Paulo gibi şehirlerde de izine rastlandığı aktarılır. Capoeira ise sonraki on yıllarda yeniden ortaya çıktığında, özellikle Bahia’da, sokak grubu olarak değil okul ve roda olarak örgütlenecekti.
Sık sorulan sorular
Nagoas ve Guaiamuns ne demek?
19. yüzyılın sonunda Rio de Janeiro’daki capoeira maltalarının toplandığı iki büyük birliğin adı. Kelimelerin kökeni hakkında farklı yorumlar var; kesin bir açıklama yok.
Maltaların bugünkü capoeira gruplarıyla bağı var mı?
Doğrudan bir devamlılık yok. Bugünkü okullar ve gruplar, 20. yüzyılda Bahia’da Mestre Bimba ve Mestre Pastinha’nın kurduğu öğretim geleneğinden geliyor.
Bu bilgiler nereden geliyor?
Başlıca kaynaklar Plácido de Abreu’nun 1886 tarihli kitabı, dönemin polis ve mahkeme kayıtları ve bu belgeleri inceleyen tarihçilerin çalışmalarıdır.
Bugünün rodasından bakınca
Maltaların hikâyesi capoeiranın kolay bir geçmişten gelmediğini gösteriyor. Yasaklar, sürgünler ve sokak çatışmalarından sonra capoeira 20. yüzyılda okullara, rodalara ve müziğe taşındı. Bugün salonda oynadığımız oyun bu uzun yolun sonucu.
Bu tarihi kendi bedeninizde, müzikle ve rodada tanımak isterseniz derslerimize bekleriz.
Devamını okuyun
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!