Bir capoeira rodasını tanımlayan en belirgin ses berimbau’nundur. Rodayı berimbau başlatır, oyunun hızını berimbau belirler ve oyun berimbau’nun işaretiyle biter. Bugün capoeirayla bu kadar özdeşleşmiş bir enstrümanın kökeni ise capoeiradan çok daha eskidir.
Bu yazıda berimbau’nun Afrika’daki akrabalarını, Brezilya’da hangi adlarla bilindiğini ve capoeiranın vazgeçilmez enstrümanı hâline nasıl geldiğini anlatıyoruz. Berimbau’nun parçalarını ve rodadaki görevini capoeira müzik aletleri yazımızda ayrıntılı anlattık.
Bir yay, bir tel, bir su kabağı
Berimbau, müzikologların “müzik yayı” dediği çalgı ailesindendir. Yapısı basittir: esnek bir ağaç dalı yay gibi bükülür, iki ucu arasına bir tel gerilir ve tele bir su kabağı bağlanır. Su kabağı sesi yükselten bir ses kutusu (rezonatör) görevi görür. Çalan kişi tele bir çubukla vurur, bir taş ya da madeni parayla teli bastırarak sesi değiştirir.
Bu tür tek telli, rezonatörlü yaylar Afrika’nın pek çok bölgesinde, özellikle Orta ve Güney Afrika’da yaygındır. Berimbau’nun doğrudan ataları da büyük olasılıkla bu bölgelerden, Bantu dilleri konuşan halklardan gelir.
Afrika’daki akrabaları
Araştırmacılar berimbau’yu Angola’daki birkaç çalgıyla ilişkilendirir:
- Hungu: Kimbundu ve Kongo kökenli bir müzik yayı. Bazı araştırmalar berimbau ile bu çalgı arasında doğrudan bir bağ kurar.
- Mbulumbumba: Güneybatı Angola’da kullanılan, su kabağı rezonatörlü bir yay. Müzikolog Gerhard Kubik, berimbau’nun bu çalgıyla yapı ve çalım tekniği açısından çok benzediğini öne sürmüştür.
- Urucungo: Brezilya’da 19. yüzyılda bu tür yaylar için kullanılan adlardan biri. Kelime, Angola’daki çalgı adlarıyla ilişkilendirilir.
Brezilya’daki ilk izler
Müzik yayları Brezilya’ya köleleştirilerek getirilen Afrikalılarla birlikte geldi. 19. yüzyılın başında Brezilya’yı gezen Avrupalı ressamlar bu çalgıları resimledi. Fransız ressam Jean-Baptiste Debret’in 1820’lerde Rio de Janeiro’da yaptığı çizimler arasında su kabağı rezonatörlü bir yay çalan bir adam vardır.
Bu dönemde müzik yayı, sokak satıcılarının ve dilencilerin elinde, tek başına çalınan bir enstrüman olarak görülüyordu. Berimbau adı da zamanla bu çalgılar için yaygınlaştı; bazı kaynaklar kelimeyi Kimbundu kökenli bir sözcüğe bağlar.
Berimbau capoeiraya ne zaman girdi?
Şaşırtıcı bir gerçek: 19. yüzyılın başındaki capoeira tasvirlerinde berimbau yoktur. Alman ressam Johann Moritz Rugendas’ın 1835’te yayımlanan ünlü “Jogar Capoëra” gravüründe oyuncular bir davul eşliğinde oynar.
Berimbau’nun capoeirayla birlikte anıldığı kayıtlar 19. yüzyılın sonlarına ve 20. yüzyılın başlarına, özellikle Bahia’ya aittir. 20. yüzyılın ilk yarısında Salvador’daki ustalar, Mestre Bimba ve Mestre Pastinha da dahil, rodayı berimbau etrafında düzenledi. Berimbau’nun rodanın yöneticisi olması, yani oyunun başlangıcını, ritmini ve sonunu belirlemesi bu dönemde yerleşti.
Hocalar masasının bulduğu kaynaklarda bir noktaya özellikle dikkat çekiliyor: Afrika’daki müzik yaylarının orada bir dövüş oyunuyla birlikte çalındığına dair bir belge yok. Yani berimbau ile capoeiranın birleşmesi, Brezilya’da, capoeiranın kendi tarihi içinde gerçekleşti.
Engolo tartışması
Capoeiranın Afrika kökeni tartışılırken sık anılan bir başka konu, güneybatı Angola’da oynanan engolo adlı tekme oyunudur. Bazı araştırmacılar engolo ile capoeira arasında hareket benzerlikleri olduğunu öne sürer. Bu görüş tartışmalıdır; capoeiranın Brezilya’da farklı Afrika geleneklerinin buluşmasıyla oluştuğu kabul edilir ama tek bir kaynağa bağlamak için yeterli belge yoktur.
Berimbau için de durum benzerdir: çalgının Afrika kökeni açıktır, ama hangi halkın hangi çalgısından geldiği konusunda araştırmacılar farklı görüşler savunur.
Berimbau’nun dili: toque’lar
Berimbau’nun rodadaki yetkisi çaldığı ritimlerden, yani toque’lardan gelir. Her toque oyuncuya nasıl bir oyun oynanacağını söyler. Angola toque’u yavaş, yere yakın ve stratejik bir oyun ister; São Bento Grande hızlı ve açık bir oyun çağırır. Bazı toque’lar ise belirli durumlara aittir; örneğin Iúna birçok grupta yalnızca ileri kuşaktaki oyunculara ya da gösteri oyunlarına ayrılır.
Toque’ların sayısı ve adları gruptan gruba değişir. Mestre Bimba kendi akademisi için belirli toque’lar düzenlemişti; Angola gruplarının repertuvarı ise farklıdır. Bu çeşitlilik, berimbau’nun capoeiraya girdikten sonra her ustanın elinde yeniden şekillendiğini gösterir. Stillerin farkını Angola ve Regional yazımızda anlattık.
Bugünkü berimbau
Bugünkü capoeira berimbau’su genellikle biriba ağacından yapılan bir yay (verga), çelik bir tel (arame), su kabağından bir ses kutusu (cabaça), bir çubuk (baqueta), teli bastırmak için bir taş ya da madeni para (dobrão) ve aynı elde tutulan küçük bir sepet çıngıraktan (caxixi) oluşur. Telin eskiden araba lastiklerinin içinden çıkarıldığı ve birçok grubun bugün de böyle yaptığı bilinir.
Rodada genellikle gunga, médio ve viola adlı üç berimbau bulunur. Her biri farklı perdede çalar ve birlikte rodanın müziğini kurar.
Sık sorulan sorular
Berimbau Afrika’dan mı geliyor?
Berimbau, Orta ve Güney Afrika’daki tek telli müzik yaylarından gelir. Ancak bu çalgıların Afrika’da bir dövüş oyunuyla birlikte çalındığına dair belge yoktur; capoeirayla birleşmesi Brezilya’da oldu.
Berimbau her zaman capoeiranın parçası mıydı?
Hayır. 19. yüzyılın başındaki tasvirlerde capoeira davul eşliğinde oynanır. Berimbau capoeiraya 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başı arasında, özellikle Bahia’da yerleşti.
Berimbau çalmayı öğrenmek zor mu?
Temel ritmi birkaç haftada öğrenebilirsiniz. Derslerde berimbau adım adım öğretilir.
Berimbau’nun teli neden araba lastiğinden çıkar?
Lastiklerin içindeki çelik tel sağlam ve kolay bulunur. Birçok berimbau yapımcısı bugün de teli eski lastiklerden çıkarır; hazır tel de kullanılır.
Berimbau’yu rodada dinleyin
Berimbau’nun sesini bir kayıttan dinlemekle rodada duymak çok farklıdır. Axé Capoeira Türkiye gruplarında ilk ders ücretsiz deneme dersidir; derste berimbau’yu elinize alma fırsatınız da olur.
Devamını okuyun
- Berimbau Eski Kayıtlarda: Çizimler, Gezgin Notları ve Afrika İzleri
- Lei Áurea: 13 Mayıs 1888 ve Capoeira Şarkılarında Köleliğin Sonu
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!