Capoeira tarihi anlatılırken akla ilk gelen isimler erkektir: Besouro, Bimba, Pastinha, Waldemar. Bunun bir nedeni, eski kayıtların büyük kısmının polis ve mahkeme belgeleri olması ve bu belgelerin kimi nasıl kaydettiğidir. Diğer nedeni, capoeiranın uzun süre erkeklere ait bir alan olarak görülmesidir.
Yine de kadınlar capoeira tarihinin hep bir parçasıydı. Bu yazıda belgelerin kadınlar hakkında ne söylediğini, sözlü gelenekte yaşayan kadın capoeiristaları ve bugün mestra unvanı taşıyan kadınlara giden yolu anlatıyoruz. Belgeyle sözlü anlatıyı ayırmaya özen gösteriyoruz; çünkü bu konuda ikisi sık sık karışır.
19. yüzyıl polis kayıtları ne söylüyor?
Capoeiraya dair en eski yazılı kayıtlar Rio de Janeiro polisinin tutuklama defterleridir. 1810-1821 yılları arasındaki Rio polis kayıtlarında yer alan 438 capoeira suçlamasının neredeyse tamamı erkek kölelere aittir. Kadınlar bu defterlerde doğrudan capoeira suçlamasıyla neredeyse hiç görünmez.
Bu, kadınların capoeiradan uzak olduğu anlamına gelmeyebilir. Araştırmacılar, polisin kadınları capoeirist olarak değil, kavgacı, kargaşa çıkaran ya da sarhoş diye kaydetmeyi tercih ettiğine dikkat çeker. Bahia’daki kayıtlarda da kadınlar çoğunlukla sokak kavgası ve kargaşa suçlamalarıyla geçer. Bir kadının gerçekten capoeira oynayıp oynamadığını bu belgelerden anlamak çoğu zaman mümkün değildir.
Rio polis kayıtlarındaki tutuklamaları 19. yüzyıl Rio polis kayıtları yazımızda daha ayrıntılı ele alıyoruz.
Maria Felipa: tarih ve anlatı
Capoeira çevrelerinde en sık anılan kadın isimlerinden biri Maria Felipa de Oliveira’dır. Itaparica adasından olan Maria Felipa, 1822-1823’te Bahia’nın Portekiz’e karşı bağımsızlık mücadelesinde adalı kadınlarla birlikte Portekiz gemilerine karşı direnişe katılmasıyla bilinir. Bahia’da bugün bir halk kahramanı olarak anılır.
Hocalar masasının bulduğu kaynaklara göre Maria Felipa’nın 1873 tarihli ölüm belgesi bulunuyor. Ancak capoeira oynadığına dair anlatılar belgelere değil sözlü geleneğe dayanır. Yani Maria Felipa’nın direnişçi bir kadın olduğu tarihî bir gerçek; capoeirist olduğu ise sözlü gelenekte yaşayan bir anlatıdır.
Bahia’nın efsanevi kadınları
20. yüzyılın ilk on yıllarında Salvador’da bazı kadınların adları capoeira anlatılarına girdi. Bunların çoğunu ustaların anlattıklarından ve capoeira şarkılarından biliyoruz. En sık anılanlar şunlardır:
- Maria Doze Homens: Adının on iki adamla dövüşmesinden geldiği anlatılır. Bazı anlatılar Besouro Mangangá ile arkadaş olduğunu söyler; bu, belgeyle doğrulanmış değildir.
- Salomé: Maria Doze Homens’in arkadaşı olarak anılır; samba de roda ve capoeirayla bilinir.
- Júlia Fogareira, Maria Homem, Palmeirona: Ustaların anlatılarında güçlü ve korkusuz kadınlar olarak geçer.
- Rosa Palmeirão: Ünlü bir kabadayıyı dövdüğü anlatılan Rosa Palmeirão, yazar Jorge Amado’nun Mar Morto romanındaki bir karaktere de ilham verdi.
Rodanın çevresindeki kadınlar
Kadınların capoeiradaki yeri yalnızca oyuncu olmakla sınırlı değildi. Capoeira üzerine çalışan Bahialı araştırmacı Waldeloir Rego’nun aktarımlarına göre kadınlar, yasak yıllarında capoeiristaların yardımcısı ve sırdaşıydı. Polisin yaklaştığını haber verdikleri, kavgada kullanılan bıçakları eteklerinin ya da başörtülerinin içinde sakladıkları anlatılır.
Kadınlar capoeira şarkılarında da sık geçer. Rodada bugün de söylenen “Dona Maria, o que vende aí?” (Dona Maria, orada ne satıyorsun?) gibi corridolar, pazar yerindeki, sokaktaki kadınları anlatır. Şarkılar, kadınların capoeiranın yaşadığı sokak hayatının ayrılmaz bir parçası olduğunu gösterir. Şarkı türlerini capoeira müzik aletleri yazımızda anlattık.
Belgeler yeni şeyler söylüyor
Son yıllarda araştırmacılar Bahia Devlet Arşivi’ndeki polis kayıtlarına yeniden bakmaya başladı. Brasília Üniversitesi’nde (UnB) yapılan bir doktora tezi, 1900-1920 yılları arasında Salvador’un yokuşlarında kavga, kargaşa ve kabadayılık suçlamasıyla kaydedilmiş çok sayıda kadını inceledi. Tez, kadınların kavgalarının “kıskançlık” gibi önemsiz nedenlere bağlanırken, aynı kavgaların erkekler için “cesaret” sayıldığını eleştirir.
Bu araştırmalar, kadınların sokak kültürünün ve onunla iç içe yaşayan capoeiranın içinde olduğunu gösteriyor. Ama her kayıt bir capoeira kaydı değildir; araştırmacılar da bu ayrıma dikkat çekiyor.
Akademiye giren kadınlar
Mestre Pastinha’nın sık aktarılan bir sözü vardır: capoeira erkek, çocuk ve kadın içindir; öğrenmeyen, istemediği için öğrenmez. Hocalar masasının bulduğu kaynaklara göre, Pastinha’nın Capoeira Angola merkezinin (CECA) kayıt defterlerinde 1960’lardan kadın öğrencilere ait izler var; bu kayıtların ayrıntıları üzerine araştırmalar sürüyor.
Kadınların capoeira akademilerinde sayıca artması 1970’ler ve 1980’lerde oldu. Bugün mestra unvanını taşıyan kadınlar var ve ilk mestralar üzerine yapılan çalışmalar onların hikâyelerini kayda geçiriyor. Kuşak ve unvan sistemini batizado yazımızda anlattık.
Bugün rodada
Bugün capoeira gruplarında kadınlar hem öğrenci hem eğitmen olarak yer alıyor. Pek çok grupta kadın ve erkek öğrenciler aynı derste, aynı rodada oynar. Capoeira kuvvetten çok zamanlama, esneklik ve oyun zekâsı ister; bu da onu her bedene açık bir sanat yapar.
Capoeiraya yetişkin yaşta başlamayı düşünüyorsanız yetişkinler için capoeira yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Eski zamanlarda kadınlar capoeira oynar mıydı?
Sözlü gelenek ve bazı polis kayıtları kadınların sokak kültürünün içinde olduğunu gösteriyor. Ancak belgelerin çoğu kadınları capoeirist olarak değil, kavga ya da kargaşa suçlamasıyla kaydettiği için kesin bir şey söylemek zordur.
Maria Doze Homens gerçek biri mi?
Adı ustaların anlatılarında ve şarkılarda geçiyor. Hayatına dair belgeye dayalı bilgi çok sınırlı; anlatılan hikâyelerin bir kısmı efsanedir.
Kadın ve erkekler aynı derse mi katılır?
Çoğu grupta evet. Dersler seviyeye göre ayrılır, cinsiyete göre değil.
Rodada herkese yer var
Capoeiranın tarihi kadınları çoğu zaman görmedi ama rodanın kendisi herkese açık. Axé Capoeira Türkiye gruplarında ilk ders ücretsiz deneme dersidir.
Devamını okuyun
- 19. Yüzyıl Rio Polis Kayıtlarında Capoeira: Belgeler Ne Anlatıyor?
- Besouro Mangangá: Belgelerdeki Adam ve Şarkılardaki Efsane
- Mestre Pastinha, CECA ve 1966 Dakar Festivali
Capoeiraya yeni mi başlıyorsunuz? Capoeira nedir, nasıl oynanır? rehberimizle başlayabilirsiniz.
Ücretsiz deneme dersi için bize ulaşın
Ders saatleri ve salonlar için şehrinizin sayfasına bakın: İstanbul, Ankara, Bursa, Antalya, Trabzon, Sinop, Şanlıurfa. Axé!